“Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”- Một thông điệp lịch sử vượt thời đại
QPTĐ-Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, là bước ngoặt vĩ đại, mở ra kỷ nguyên độc lập, tự do, tiến lên chủ nghĩa xã hội của dân tộc. Bên cạnh những thuận lợi, dân tộc ta phải đương đầu với muôn vàn khó khăn, thách thức “ngàn cân treo sợi tóc”, vừa giải quyết những nhiệm vụ cấp bách, vừa củng cố chính quyền, bảo vệ thành quả cách mạng. Trong bối cảnh đó, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặc biệt quan tâm đến sự nghiệp xây dựng nền văn hóa mới, xác định văn hóa có vai trò quan trọng trong củng cố nền độc lập, khơi dậy sức mạnh nội sinh của toàn dân tộc, phục vụ Nhân dân và kiến thiết đất nước.
Trên cơ sở kế thừa những định hướng văn hóa đã được Đảng đề ra, nhất là Đề cương về Văn hóa Việt Nam năm 1943. Ngày 24/11/1946, Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất được tổ chức tại Nhà hát Lớn Hà Nội, với sự tham dự của Chủ tịch Hồ Chí Minh và cụ Bùi Bằng Đoàn, Trưởng Ban Thường trực Quốc hội, cùng một số thành viên Chính phủ và hơn 200 đại biểu đại diện giới hoạt động văn hóa ba miền Bắc-Trung-Nam.
Tại Hội nghị, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc diễn văn khai mạc trong 40 phút. Trong cuốn Lịch sử biên niên Đảng Cộng sản Việt Nam, (tập 3, tr.132-133, NXB Chính trị Quốc gia, 2008) đã ghi lại: Trong diễn văn khai mạc, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu nhiệm vụ của văn hóa mới là phải lấy hạnh phúc của đồng bào, sự nghiệp đấu tranh của dân tộc làm nội dung phản ánh, đồng thời phải tiếp thu những kinh nghiệm của văn hóa xưa và nay để xây dựng nền văn hóa mới Việt Nam với ba tính chất: Dân tộc, khoa học, đại chúng. Người nêu rõ vị trí, ảnh hưởng của văn hóa nghệ thuật trong việc giáo dục thế hệ trẻ, xây dựng con người Việt Nam yêu nước, độc lập, tự cường, tự chủ, “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Người kêu gọi các nhà văn hóa Việt Nam “hãy chú ý đặc biệt đến nhi đồng”. Trước khi bế mạc, hội nghị đã bầu ra một Ủy ban bao gồm 15 người chính thức, 5 người dự khuyết, để điều khiển Ủy ban văn hóa toàn quốc; 15 người chính thức bao gồm: Vũ Ngọc Phan, Nguyễn Hữu Đang, Hoàng Xuân Hãn, Đào Duy Anh, Nguyễn Đình Thi, Hồ Hữu Tường, Bùi Công Trừng, Nguyễn Mạnh Tường, Nguyễn Thiệu Lâu, Trương Tửu, Khái Hưng, Thế Lữ, Nguyễn Văn Tố, Nguyễn Xuân Khoát, Nguyễn Văn Huyên. Đây là sự kiện có ý nghĩa quan trọng trong việc tập hợp đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, những người hoạt động văn hóa, thống nhất nhận thức và định hướng hành động, đưa sự nghiệp xây dựng nền văn hóa mới gắn bó chặt chẽ hơn với nhiệm vụ kháng chiến, kiến quốc.
Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất có ý nghĩa quan trọng trong việc khẳng định vị trí, vai trò, sứ mệnh của văn hóa trong sự nghiệp cách mạng và tương lai của dân tộc, đặt ra những vấn đề có ý nghĩa nền tảng đối với việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam trong điều kiện mới.
Với tầm nhìn vượt thời đại, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra những chỉ dẫn quan trọng cho văn hóa Việt Nam, trong đó nhấn mạnh: Văn hóa phải gắn bó, liên hệ mật thiết với chính trị; văn hóa phải tham gia vào sửa đổi những thói lười biếng, tham nhũng; phải làm thế nào để mỗi người dân được hiểu về nghĩa vụ và quyền lợi mà họ được hưởng: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” mà Người nêu ra tại Hội nghị thể hiện tư tưởng sâu sắc về vai trò định hướng của văn hóa đối với các lĩnh vực của đời sống xã hội, phục vụ Nhân dân và sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc. Những tư tưởng, định hướng được khẳng định tại Hội nghị tiếp tục được kế thừa, phát triển qua các giai đoạn cách mạng, góp phần hình thành và phát triển đường lối văn hóa của Đảng.
Đặc biệt, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã nâng tầm tư duy chiến lược, khẳng định mạnh mẽ vai trò của văn hóa, con người là nền tảng, là nguồn lực nội sinh quan trọng, là động lực to lớn, đồng thời đóng vai trò trụ cột và hệ điều tiết cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới. Cụ thể hóa nghị quyết của Đảng, ngày 24/4/2026, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam; xác lập ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam. Đây là một quyết sách mang tính lịch sử, giàu giá trị nhân văn sâu sắc khi quy định người lao động được nghỉ làm việc và hưởng nguyên lương, miễn hoặc giảm phí, lệ phí dịch vụ tham quan tại các cơ sở văn hóa, thể thao công lập vào Ngày Văn hóa Việt Nam. Dấu mốc này thể hiện sự quan tâm đặc biệt, toàn diện của Đảng và Nhà nước đối với sự nghiệp phát triển văn hóa, con người Việt Nam; đồng thời khẳng định quyết tâm đưa văn hóa thực sự thấm sâu vào mọi mặt đời sống, trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, sức mạnh nội sinh trường tồn và động lực đột phá cho sự phát triển toàn diện, bền vững của đất nước.
Văn Tuân
