Gìn giữ và phát huy giá trị nghệ thuật diễn xướng dân gian Hà Nội: Để những “viên ngọc quý” ngàn đời tỏa sáng
Bài 3: “Có thực mới vực được đạo”-Mở đường để di sản “sống khỏe” bằng sức mạnh thị trường
QPTĐ-Để bảo tồn loại hình diễn xướng dân gian, Hà Nội cần một cuộc cách mạng trong tư duy quản lý. Đó là phải nhanh chóng chuyển từ “hỗ trợ hành chính” sang kiến tạo “hệ sinh thái di sản sống”, gắn kết chặt chẽ với công nghiệp văn hóa, du lịch, giáo dục học đường và hạ tầng số quốc gia.

“Một cây làm chẳng nên non”…
Chính sách đãi ngộ của thành phố Hà Nội thời gian qua đã hỗ trợ một phần giúp các nghệ nhân dân gian yên tâm cống hiến. Nhưng để những “viên ngọc quý” diễn xướng dân gian được bảo tồn và không ngừng phát triển, Thủ đô cần một chiến lược toàn diện, căn cơ hơn.
Phát biểu tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng (ngày 24/11/2021 tại Hội trường Diên Hồng, nhà Quốc hội), cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã nhấn mạnh về vị trí, vai trò quan trọng của văn hóa: “Văn hóa là hồn cốt của Dân tộc, nói lên bản sắc của Dân tộc. Văn hóa còn thì Dân tộc còn...; phải tiếp tục xây dựng, giữ gìn và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thực sự là “nền tảng tinh thần”, “động lực phát triển”, và “soi đường cho quốc dân đi”…; Phải quán triệt nghiêm túc quan điểm “văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội”.

Cụ thể hóa tinh thần ấy, Thành ủy Hà Nội đã ban hành Nghị quyết số 09 (ngày 22/2/2022) về phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Trong hành trình đưa Hà Nội vươn tầm trở thành "Thành phố sáng tạo" của UNESCO, di sản văn hóa phi vật thể không phải là "gánh nặng" cần ngân sách bao cấp, mà chính là "mỏ vàng" tài nguyên mềm tạo nên bản sắc độc tôn, sức cạnh tranh bền vững cho Thủ đô trên trường quốc tế.
Để giải quyết tận gốc bài toán truyền nghề và phát huy giá trị di sản tại Hà Nội, trước hết Thành phố cần chuyển từ “hỗ trợ hành chính” sang cơ chế “đặt hàng” biểu diễn định kỳ, gắn chặt di sản với kinh tế du lịch. Tiền hỗ trợ từ ngân sách Thành phố nên đóng vai trò là “vốn mồi” khởi đầu để khôi phục phong trào, còn sức sống bền bỉ của di sản phải được nuôi dưỡng bằng dòng chảy thị trường.
Thành phố cần quy hoạch và bố trí các không gian diễn xướng thường kỳ vào các tối cuối tuần tại các điểm di tích trọng điểm như: Không gian đi bộ khu vực hồ Hoàn Kiếm, phố cổ Hà Nội, Thành cổ Sơn Tây, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Bảo tàng Hà Nội… Đồng thời, mở rộng ra các tuyến du lịch sinh thái, văn hóa tại các xã Yên Xuân, Thư Lâm, Hát Môn, Hưng Đạo, Kiều Phú… gắn với không gian các loại hình diễn xướng như cồng chiêng, múa rối nước, hát trống quân, tuồng, hát Dô…
Đồng thời, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Hà Nội cần đóng vai trò “bà đỡ”, kết nối các doanh nghiệp lữ hành thiết kế những tour du lịch văn hóa đêm, tour trải nghiệm làng quê, du lịch sinh thái gắn với thưởng thức nghệ thuật truyền thống đặc sắc.
Mỗi chương trình biểu diễn cần được đầu tư dàn dựng công phu, tinh gọn với các tác phẩm nghệ thuật nguyên bản, hoặc sáng tác các tác phẩm mới trên nền nghệ thuật cổ, để phù hợp với thị hiếu thưởng thức của du khách hiện đại. Khi mỗi đêm diễn bán được vé chuyên nghiệp, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước, nghệ nhân và các diễn viên trẻ sẽ có nguồn thu nhập ổn định từ chính sức lao động nghệ thuật của mình. Chỉ khi ấy, bài toán: “Học đàn, học ca trù xong không biết kiếm sống bằng gì?” của nghệ nhân Bùi Thế Kiên (xã An Khánh) mới thực sự giải được tận gốc.
“…3 cây chụm lại” đánh thức nguồn lực xã hội hóa và số hóa di sản
Thành phố cần nghiên cứu đẩy mạnh xã hội hóa và nhân rộng mô hình “Doanh nghiệp bảo trợ di sản”. Nguồn lực ngân sách Nhà nước dù được ưu tiên lớn đến đâu cũng luôn có giới hạn trước nhu cầu bảo tồn vô cùng lớn. GS.TS Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam từng gợi mở một hướng đi rất thiết thực và khả thi: Nhà nước cần có cơ chế ưu đãi rõ ràng về thuế, mặt bằng và quảng bá thương hiệu để khuyến khích các tập đoàn, doanh nghiệp đồng hành cùng di sản.
Bài học thực tiễn từ một số mô hình xã hội hóa thành công như Công ty Cổ phần BAGICO đứng ra bảo trợ, phối hợp tổ chức truyền dạy dân ca quan họ miễn phí cho thế hệ trẻ vào dịp Hè (với hàng nghìn học sinh được truyền dạy quan họ miễn phí qua các năm) ở tỉnh Bắc Ninh là gợi ý rất đáng nhân rộng.
Hãy hình dung, nếu mỗi doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội nhận bảo trợ trực tiếp cho một câu lạc bộ diễn xướng dân gian (tài trợ trang phục, đạo cụ, trao học bổng thường niên cho các tài năng trẻ theo học đàn, hát), sức mạnh cộng hưởng tạo ra sẽ vô cùng to lớn. Qua đó, giảm tải áp lực cho ngân sách công, đồng thời giúp doanh nghiệp khẳng định trách nhiệm xã hội.

Một trong những giải pháp căn cơ nữa đó là, việc bảo tồn di sản phải được gốc hóa từ nền tảng giáo dục thế hệ trẻ, gắn liền với định hướng chiến lược của Đảng. Thể hiện tầm nhìn xuyên suốt ấy, Nghị quyết số 71 (ngày 22/8/2025) của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, đã đặt ra yêu cầu cốt lõi: Tăng cường giáo dục toàn diện đức, trí, thể, mỹ, hình thành hệ giá trị con người Việt Nam thời đại mới. Nghị quyết số 80 (ngày 07/01/2026) của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam cũng xác định: Phát huy tối đa giá trị và sức mạnh văn hoá, con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới; nhận thức và xử lý hài hoà, hiệu quả các mối quan hệ nội tại của văn hoá: Giữa “xây” và “chống”; truyền thống và hiện đại; dân tộc và quốc tế; bảo tồn và phát triển; đại chúng và bác học; đời sống thực và không gian số; dữ liệu mở và bảo đảm an ninh, chủ quyền văn hoá số.
Tăng cường giáo dục toàn diện (đức - trí - thể - mỹ), tích hợp các giá trị văn hóa truyền thống, lịch sử và xây dựng văn hóa học đường gắn liền với trách nhiệm bồi dưỡng nhân cách cho thế hệ trẻ, cần đưa diễn xướng dân gian vào học đường theo chiều sâu, gắn với cơ chế “ươm mầm tài năng”.
Việc đưa di sản vào trường học ở Hà Nội không thể dừng lại ở những buổi biểu diễn ngoại khóa mang tính chất “cưỡi ngựa xem hoa”, nặng về phong trào. Để tạo ra lớp kế cận thực thụ có trình độ chuyên môn cao, ngành Giáo dục và Đào tạo Hà Nội cần phối hợp chặt chẽ với ngành Văn hóa triển khai mô hình “Câu lạc bộ Di sản học đường” ngay tại các trường tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông thuộc những địa phương có di sản gốc.
Đặc biệt, cần có chính sách đãi ngộ, động viên thiết thực đối với cả người học chứ không chỉ dừng lại ở người dạy. Những học sinh có năng khiếu theo học các bộ môn nghệ thuật khó và kén người như tuồng, hát ca trù, cồng chiêng… cần được cấp học bổng khuyến khích tài năng văn hóa nghệ thuật của Thành phố, được cộng điểm ưu tiên hoặc xét tuyển đặc thù vào các trường trung cấp, cao đẳng văn hóa nghệ thuật.
Phải để thế hệ trẻ tự hào rằng: Biết đánh một bài chiêng Mường, biết hát một bài hát Dô, ca trù… không chỉ là năng khiếu nghệ thuật, mà còn là lòng yêu nước thiết tha, là nghĩa vụ thiêng liêng bảo vệ di sản. Đó chính là giải pháp gốc rễ để tiếp sức cho những lớp học miễn phí tại gia của các nghệ nhân như ông Bùi Thế Kiên, bà Nguyễn Thị Lan…
Đối với công tác số hóa toàn diện kho tàng tư liệu di sản diễn xướng dân gian, một giải pháp cấp bách không thể trì hoãn là cần tập trung nguồn lực ghi hình độ phân giải cao, thu âm chuẩn phòng thu và ứng dụng công nghệ mô phỏng 3D, thực tế ảo để lưu giữ trọn vẹn kỹ thuật biểu diễn của các nghệ nhân nắm giữ di sản, nhất là những người đang ở tuổi xưa nay hiếm.
Từ nhịp trống chầu của cụ Chu Chí Cang, từng ngón đàn đáy tinh tế của nghệ nhân Bùi Thế Kiên, các trích đoạn tuồng cổ Dương Cốc, 36 làn điệu hát Dô, cho đến các bài chiêng Mường, múa rối nước… đều phải được tư liệu hóa chuẩn mực, khoa học. Kho dữ liệu số này sẽ trở thành “bảo tàng di sản”, vừa là bộ giáo trình trực quan sinh động phục vụ công tác giảng dạy trong trường học, vừa là công cụ quảng bá hình ảnh văn hóa Thăng Long - Hà Nội đến công chúng trong nước và quốc tế thông qua các nền tảng số hiện đại.

Nghị quyết số 80 (ngày 07/01/2026) của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam khẳng định: Phát triển văn hoá, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Các giá trị văn hoá phải được gắn kết chặt chẽ, hài hoà, thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường tới quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới.
Hà Nội đang bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều đổi thay lớn. Muốn trở thành một Thủ đô văn minh, hiện đại và giữ được bản sắc riêng, Thành phố không chỉ cần hạ tầng hay kinh tế đi lên, mà còn cần giữ gìn các di sản văn hóa dân gian quý báu được truyền lại từ thế hệ trước. Những nghệ nhân đã dành cả đời để giữ cho các loại hình nghệ thuật dân gian không bị mai một. Chính sách hỗ trợ của Thành phố hiện nay là sự ghi nhận cần thiết và đúng lúc. Tuy nhiên, để di sản “sống” được lâu dài và hòa nhập với đời sống hôm nay, cần sự chung tay của các cấp chính quyền, doanh nghiệp, người làm văn hóa và Nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Giữ gìn nghệ thuật diễn xướng dân gian không phải là quay lưng với hiện tại, mà là dựa vào gốc rễ để phát triển bền vững. Khi chính sách đi vào thực tế, các điểm diễn sáng đèn đều đặn, việc số hóa tư liệu được làm bài bản và người trẻ sống được bằng nghề, những giá trị văn hóa dân gian truyền thống của Hà Nội sẽ tiếp tục được lan tỏa trong đời sống hôm nay.
Mạnh Quang



